Hoca Ahmed Yesevi (1093-1166)

• Dervişlerin en büyük özelliği gezgin olmalarıdır. Ruhu olgunlaştırmak için seyahat edilmesinden hareketle yaz kış demeden dolaşırlar. Her nefsin ölümlü olduğu düşüncesinin derviş kıyafetlerindeki tezahürü, kefen ölçüsündeki bir bezden yapılan sarıktadır. Ölümlerini başlarında taşıyan dervişlerin upuzun sarıkları açılır ve dervişlerin kefeni olur. İşte dervişlerin hayatı bu kadar yalındır.
• Türk halklarının eğitimi ve kültür tarihinde özel bir yeri olan Türk İslam alimi ve dervişi Hoca Ahmet Yesevi ilk eğitimini 7 yaşına kadar doğduğu ve ünlü Türk destanının kahramanı olan Oğuz Han’ın idaresi altında bulunan, Türkistan’a 150 km uzaklıkta bulunan Sayram kasabasında babasından almıştır. Babasının vefatı dolayısıyla annesinin teşvikleriyle Arslan Baba’nın talebesi olmuştur ve karakterinin oluşmasında Arslan Baba’nın büyük katkısı vardır.
• Arslan Baba’nın vefatından sonra Semerkant’ta yaşayan ve İslamiyet’in büyük alimlerinden biri olan Yusuf Hamedani’nin yanına giderek orada eğitimini tamamlamıştır.
•  İlim ve terbiye yolunda ilerleyen Hoca Ahmet Yesevi, şeyhi Yusuf Hemedani'nin ölümünden sonra dergâhın sorumluluğunu üstlenir bir süre Buharâ da hizmete devam eder. Buhara sufilerine bir süre rehberlikten sonra şeyhi Yusuf Hemedani'nin verdiği bir işarete uyarak Yesi’ye döner ve faaliyetini Yesi merkezli olarak sürdürür.
• Arapça, Farsça ve Çağatayca’yı çok iyi bilmesine rağmen hikmetlerini Türkçe söyler.
• Türk Halklarının Ortak Öğretmeni olarak bilinir.
• İslamiyet yorumu korkuya cezaya değil, aşka ve irfana vurgu yapar. Korku ile yapılan ibadeti kölenin ibadetine benzetir. Oysa gerçek aşık ister cennete ister cehenneme girecek olsun Allah için ibadet eder.
• Hoca Ahmet Yesevi’nin hikmetleri, derin ve şairane bir tasavvuf eseri olmaktan çok, dini ve ahlaki vaaz ve hikayelerden oluşan bir ahlak kitabıdır.
• Divan-ı Hikmet kitabında bilgelik, cömertlik, dürüstlük, dostluk, sevgi, barış ve adalet üzerinde durmuştur.
• Divan-ı Hikmet, Kutadgu Bilig’den sonra İslami Türk edebiyatının en eski örneklerinden biridir.
• Sohbet ve zikir meclislerinde kadınların bulunmasını da önemsemiştir.
• Belli bir yaşa geldikten sonra (Hz Muhammed’in vefat ettiği yaş) ömrünün geri kalanını yerin altına kazdırdığı küçük bir çilehanede geçirmiştir. Hikmetlerinden birinde:
• Kadir Rabbim kudretle nazar kıldı
• Mutlu olup yer altına girdim işte
• Garip Kulun bu dünyadan göçüp gitti
• Mahrem olup yer altına girdim işte. Demiştir.
• Bu hayattan kopmak değil, ona başka bir açıdan bakmaktı. Tıpkı Hira Mağarası’ndan Dünya’nın başka bir şekilde göründüğü gibi.

Sözler

• Marifeti olmayanın kerameti olmaz
• Din Seçim,Türklük Kaderdir.
• Şeriat, tarikat ve hakikattan nasip almak isteyen, büyük velilerin makamına ulaşmak, Cehennem’den kurtulup Cennet’e kavuşmak isteyen kişi ilim tahsil etmelidir.
• Akıllı ve uyanık bir kimse isen, dünyaya gönül bağIama. Şeytan seni kandırıp dünyaya meyIettirirse, seni emri aItına aImış demektir. Bundan sonra feIaketten feIakete sürükIenirsin de hiç haberin oImaz.
• Kafir bile olsa hiç kimsenin kalbini kırma. Kalp kırmak, Allah-ü Teâlâ’yı incitmek demektir.

• Türkçe ile ilgili düşüncelerini dile getirdiği şiir:

Sevmez sözde bilginler

Bizim Türkçe dilini

Bilgeler konuşursa

Açar gönül ilmini

Ayet ve hadis Türkçe

Söylenirse duyarlar

Anlamına erenler

Baş eğerek uyarlar

Ey miskin Hoca Ahmet

Yedi atana rahmet

Fars dilini bilsen de

Sen Türkçene devam et

• Sözde alimlik yapan, ahir zaman şeyhlerine eleştirisi

Durmaz keramet satar,

Âhir zaman şeyhleri.

Her gün battıkça batar,

Âhir zaman şeyhleri.

Farzı geriye atar,

Nafile oruç tutar,

Dini paraya satar,

Âhir zaman şeyhleri.

Beline kuşak bağlar,

Sözleri yürek dağlar

Para toplarken ağlar,

Âhir zaman şeyhleri.

Ağlaması göz boyar,

Her gün ayağı kayar,

Kendini adam sayar,

Ahir zaman şeyhleri.

Başına sarık sarar,

Kendine mürid arar,

İlmi yok neye yarar,

Ahir zaman şeyhleri.

Dünyaya kucak açar,

Zoru görünce kaçar,

Her yere küfür saçar,

Âhir zaman şeyhleri.

Şeyhlik ulu bir iştir,

Hakka doğru gidiştir,

Yaklaşılmaz ateştir,

Âhir zaman şeyhleri.

Salih şeyhler nerdedir,

Kötüler her yerdedir,

Hak yoluna perdedir,

Âhir zaman şeyhleri

Hikmetlerinden Biri

Bir gün, bir öğretmen rüyasında Hoca Ahmet Yesevi’yi görür.  Ahmet Yesevi: ‘ öğrencilerin arasında islam dünyasına büyük saygı duyan ve gelecekte yüce bir hükümdar olacak biri var’der. Öğretmeni bu talebenin kim olduğunu sorduğunda ise Hoca Ahmet Yesevi ‘ Bunu öğremnek istiyorsan yarın tüm talebelerinin ellerine birer serçe ve ve onlardan serçeleri kimsenin göremeyeceği bir yerde öldürmelerini iste’ der. Ertesi gün öğretmen, Hoca Ahmet Yesevi’nin dediğini yaparak 40 öğrencisinin eline birer serçe verir ve serçeleri kimsenin göremeyeceği bir yerde öldürmelerini ister. Bir süre sonra  neredeyse tüm öğrenciler serçeleri öldürüp muallimin yanına gider, biri hariç. O çocuk serçeyi öldürememiştir. Muallim, talebesine neden serçeyi öldüremedğini sorduğunda, Talebesi’ siz dediniz ki bu serçeyi kimsenin göremeyeceği bir yerde öldürün. Fakat yine siz değil miydiniz  Allah’ın karanlık gecede, karanlık bir taşın altındaki, kara bir karıncayı görür ve ayak seslerini işitir diyen? İşte bu yüzden öldürmedim’ der. O çocuk ileride cihan hükümdarı olacak olan Timur’dur.